Terug naar Nummer 1, maart 2021
Nummer 1, maart 2021
IMPACT

‘Cultuurparticipatie van ouderen gaat over kunst én welzijn’

ouderen, VSBfonds, Lang Leve Kunst Fonds

Kunstbeoefening door ouderen is veel meer dan alleen maar een hobbymatige tijdsbesteding, wijst onderzoek uit. Het heeft namelijk een niet te onderschatten impact op hun positiviteit, gezondheid, zingeving en sociale contacten. En dus gaat de cultuurparticipatie van ouderen over kunst én welzijn. We spreken erover met Frieda de Pater, directeur van Stichting RCOAK, Lonneke Regter, directeur van Fonds Sluyterman van Loo en coördinerend projectleider Rieke Schouten.

Het huidige Lang Leve Kunst Fonds kent zijn oorsprong in 2011, toen een onderzoek naar de kunstbeoefening door ouderen werd gedaan. ‘De vraag was destijds: gaat het hier nu puur om een luxe vorm van tijdsbesteding of veel meer?’, blikt Frieda de Pater terug. ‘Duidelijk werd dat er een nog grotere sociaal-maatschappelijke functie achter schuil ging dan we destijds al dachten. We deden bovendien veel inspiratie op uit andere Europese landen tijdens een congres in Dublin rondom dit thema. Daar bleek men al veel verder te zijn in het denken over het belang ervan en het organiseren van projecten. Als fondsen hebben we toen de handen ineengeslagen en zijn we het programma Lang Leve Kunst gestart. Ook het ministerie van VWS en VSBfonds onderkenden het belang van het stimuleren en breed toegankelijk maken van cultuurparticipatie voor ouderen en sloten aan. In januari van dit jaar hebben we als Fonds Sluyterman van Loo en Stichting RCOAK het Lang Leve Kunst Fonds opgericht, een zelfstandig onderdeel binnen onze fondsen. Prins Bernhard Cultuurfonds sloot zich bij onze samenwerking aan. Het Lang Leve Kunst Fonds heeft een eigen website en eigen ICT-systemen maar valt nog wel onder paraplu van de fondsen. VSBfonds biedt ons ondersteuning, in de vorm van een bijdrage aan de financiering van projecten in het land.’

Meer zichtbaarheid en toegankelijkheid

‘We richten ons met name op kwetsbare 70+ ouderen’, zegt Lonneke Regter. ‘Al is er natuurlijk geen keiharde ondergrens. We zien dat ouderen steeds langer thuis blijven wonen. De kans dat zij achter de voordeur uit zicht raken, wordt daarmee groter. Ouderen hebben op hun beurt beperkt zicht op het actieve kunst- en cultuuraanbod in hun gemeente of wijk. De zichtbaarheid van de vele mogelijkheden die er zijn, willen wij daarom vergroten. En de drempels om deel te nemen willen we slechten. We doen dat door lokale projecten te ondersteunen en in the picture te zetten. Om daarmee steeds meer ouderen de kans te geven om aan kunstbeoefening te doen.’

Het huidige Lang Leve Kunst Fonds kent zijn oorsprong in 2011

Positieve kracht

Dat dat van groot sociaal-maatschappelijk belang is, wijst ook recent onderzoek in opdracht van ZonMw uit. Het Lang Leve Kunst Fonds is er als partner nauw bij betrokken, laat Rieke Schouten weten: ‘Uit de resultaten blijkt de werking op diverse fronten. Allereerst heeft kunstbeoefening een enorme impact op de positiviteit van ouderen. Het voegt heel veel plezier aan hun leven toe. Daarnaast is het van invloed op de zingeving van ouderen. Een instrument (leren) bespelen, meedoen aan een voorstelling, samen dansen enzovoort biedt nieuwe uitdagingen. Ouderen krijgen daar nieuwe energie van. Minstens zo belangrijk is dat mensen er op uit trekken en nieuwe sociale contacten opdoen. Bovendien raakt kunst de mens zelf, dus stimuleert het ook de persoonlijke ontwikkeling. Wat we namelijk van veel ouderen horen is dat kunst een trigger is om diepgaandere en persoonlijkere gesprekken met elkaar te voeren. Er is niets mis met het praten over koetjes en kalfjes tijdens een potje klaverjassen. Maar ouderen ervaren het gezamenlijk beoefenen van kunst dus als een waardevolle, vaak emotionele verrijking.’ Frieda de Pater vult aan: ‘In het algemeen kun je ook stellen dat oudere mensen gaandeweg snelheid, vaardigheden, contacten en ook dierbaren verliezen. De kracht van kunstbeoefening is dat zij naast die verlieservaringen die bij het ouder worden horen ook weer positieve ervaringen opdoen, ergens beter in worden en zo in ontwikkeling blijven.’

We willen de zichtbaarheid van mogelijkheden vergroten en drempels wegnemen

Voorbeelden te over

Plezier beleven, elkaar ontmoeten en zinvol bezig zijn. Het staat ook centraal in de vele kunstinitiatieven die Lang Leve Kunst Fonds door het hele land stimuleert en ondersteunt. ‘Veelal projecten van professionele, vaak jonge kunstenaars, waardoor ook nog eens de ontmoeting tussen verschillende generaties ontstaat’, aldus Lonneke Regter. ‘Lokaal worden er onder meer samen complete musicals, muziekoptredens en dansvoorstellingen bedacht, gerepeteerd en uitgevoerd. In Eindhoven werd de drempel verlaagd door een busreis - populair onder ouderen - te organiseren. Niet naar een kerstmarkt, maar naar drie regionale kunsthuizen waar ze kennismaakten met uiteenlopende mogelijkheden voor kunstbeoefening. In andere steden zijn er weer initiatieven om de drempel naar kunst voor ouderen met een niet-westerse achtergrond te verkleinen. En denk niet dat ouderen het experiment met moderne kunstvormen mijden, integendeel. Regelmatig verbazen zij hun kinderen en kleinkinderen: ‘Weet je wat ik vanmiddag heb gedaan? Ik heb een lyric geschreven en gerapt. En volgende week gaan we een 3D-kunstwerk maken.’

Inspirerende verhalen

De vele voorbeelden uit het land inspireerden Lang Leve Kunst Fonds om een book-a-zine te maken waarin de verhalen van ouderen zijn verzameld. ‘Een uitgave waarin we het niet over ouderen hebben, maar ouderen zelf aan het woord laten’, benadrukt Frieda de Pater. ‘De titel ‘Ouderen in de hoofdrol’ spreekt dan ook voor zich. We hopen er enerzijds een nog grotere groep professionele kunstenaars mee te inspireren om ook zelf initiatieven te ontplooien op het gebied van kunstbeoefening en cultuurparticipatie voor ouderen. En we moedigen hen aan zich bij ons aan te melden, om samen te kijken of we hun projecten kunnen ondersteunen. Anderzijds willen we de artistieke mogelijkheden die er voor ouderen zijn zichtbaar maken en de drempel om er aan deel te nemen te verlagen. Ook hopen we dat door de onderzoeksresultaten en de verhalen van ouderen beleidsmakers, verzekeraars, welzijnsorganisaties en andere partijen de positieve impact omarmen die dit soort initiatieven hebben. En dat de schotten tussen welzijn en cultuur in deze zullen verdwijnen. De cijfers en verhalen spreken namelijk voor zich: cultuurparticipatie van ouderen gaat over kunst én welzijn.

Fotograaf: Guido Bogert

Vraag hier het gratis book-a-zine ‘Ouderen in de hoofdrol’ aan.

Wat maakt dat kunst zo belangrijk is voor ouderen? We doen daar natuurlijk onderzoek naar. Maar soms moet je het gewoon zien en ervaren. Dat kan met de korte film Pijnlijke Melodie het land in die Willem Sluyterman van Loo maakte voor Lang Leve Kunst. De film gaat over de voorbereiding van een theater- voorstelling met ouderen die als onderwerp de kritieke toestand van de ouderenzorg heeft. Kijk en geniet en laat je verrassen door de ouderen.