'De kracht van lokale gemeenschappen is onmisbaar'

De We Doen Het Samen-coalitie zet zich in voor een samenleving waar overheid, markt en gemeenschappen samenwerken aan onze maatschappelijke uitdagingen. Wat ooit begon als een festival in 2017 is uitgegroeid tot een landelijke coalitie van 25 partnerorganisaties. Samen bundelen zij inmiddels op brede schaal hun krachten, bieden een podium voor bewonersinitiatieven én komen op voor en bouwen aan betere randvoorwaarden voor hen. De coalitie streeft naar landelijke erkenning van de impact van bewonersinitiatieven, aanpassing van landelijke wet- en regelgeving én structurele financiering. ‘Want’, zo benadrukt voorzitter Jitske Tiemersma, ‘lokale gemeenschappen zijn voor overheden en marktpartijen onmisbare partners bij het aanpakken van maatschappelijke uitdagingen. Deel dan ook de macht met hen.’

Hoe is het ooit allemaal begonnen?

‘Sinds 2017 wordt jaarlijks het We Doen Het Samen-festival georganiseerd. Katalys, een landelijke organisatie die bewonersinitiatieven ondersteunt en versterkt en waar ik sinds 2021 directeur ben, was en is een belangrijke trekker. Samen met diverse kernpartners van het eerste uur, waaronder VSBfonds, Stichting DOEN, Oranje Fonds, LSA Bewoners, Nederland Zorgt Voor Elkaar (NLZVE), Landelijke Vereniging Kleine Kernen (LVKK) en Vereniging VrijwilligerswerkNL. Steeds meer netwerken van bewonersinitiatieven en fondsen die lokale initiatieven steunen, sloten zich gaandeweg aan. We hebben ons verbreed en onze ambities steeds verder aangescherpt. Zo zijn we uitgegroeid tot een stevig verbond, dat in 2024 uitmondde in de officiële lancering van de We Doen Het Samen-coalitie. VSBfonds was in de voorbereidingen daarop een belangrijke mede-aanjager. Daarnaast is er al jaren een warme samenwerkingsrelatie tussen Katalys en VSBfonds op het gebied van het financieren van ontmoetingsplekken en bijvoorbeeld het organiseren van regionale fondsenpleinen.’

Waarom zijn bewonersinitiatieven onmisbaar?

‘Mensen nemen in hun eigen leefomgeving een steeds grotere verantwoordelijkheid. Ze zijn daar in groten getale toe bereid. Vaak omdat ze zich heel graag willen inzetten voor hun eigen leefomgeving en de medemens en omdat zij zich realiseren dat de overheid of de markt het niet gaan doen. Uit onderzoek (Motivaction 2023) blijkt dat 4,2 miljoen volwassen Nederlanders iets voor hun eigen buurt willen doen. En dat zo’n 8 miljoen mensen zich in Nederland vrijwillig inzetten. Mensen starten initiatieven om elkaar te ontmoeten, om de sociale samenhang en de leefbaarheid te verbeteren. Zij zijn de ruggengraat van onze samenleving. Ze weten vaak het beste wat in hun wijk of buurt nodig is en kunnen veel zelf. Meestal op eigen kracht, als vrijwilligers onder elkaar. Vanuit die verbinding ontstaan weerbaarheid, daad- en draagkracht en worden onderlinge verschillen verkleind. Dat is hard nodig in onze samenleving, waarin de verbinding tussen verschillende mensen soms is kwijtgeraakt en delen weer belangrijker wordt dan bezitten. De tijd dat ‘alleen de markt het wel regelt’ is definitief voorbij.’

Hoe zouden politiek, overheid en markt een draai moeten maken?

‘Belemmerende regelgeving moet plaatsmaken voor stimulerende, ondersteunende wetgeving en structurele, langjarige financiering. De sleutel ligt in samenwerking op landelijk, regionaal en lokaal niveau. Neem aanbestedingsprocedures. Daarin leggen bewonersinitiatieven het nu af tegen grote, vaak commerciële partijen. Terwijl bewonersinitiatieven een belangrijke rol en verantwoordelijkheid nemen als het gaat om bijvoorbeeld zorg, sociale verbinding, woon-, energie- en voedseloplossingen. Dan moet je niet de concurrentie aangaan, maar juist samenwerken. Met de combinatie van lokale kennis en inzet en professionele kennis en ervaring kom je tot de meest krachtige oplossingen. Het vraagt van onze rijksoverheid een duidelijke visie op een samenleving met meer ‘samen’: een coöperatieve revolutie, zoals minister Heerma dat noemde.’

Krijgen jullie bij de huidige Haagse coalitie een voet tussen de deur?

‘We hebben meegewerkt met de VNG aan een bouwstenendocument voor het nieuwe regeerakkoord. Verder hebben we gelobbyd voor een gemeenschapsfonds, dat door het nieuwe kabinet inmiddels is aangekondigd. Het gaat om tweehonderd miljoen euro voor vier jaar voor onder meer ontmoetingsplekken. Maar dat geld moet wél rechtstreeks naar lokale gemeenschappen gaan, zodat zij zeggenschap krijgen over de opzet en uitvoering,’ geeft Jitske aan. Ook was minister Pieter Heerma (Binnenlandse Zaken en Koninkrijkszaken) bij het We Doen Het Samen-festival dit jaar. Hij zei daarover: ‘Deze mensen dragen met hun initiatieven bij aan een fijne leefomgeving; dit is namelijk niet alleen een taak van de overheid, maar van ons allemaal. Als overheid ondersteunen we dit soort initiatieven. Met het gemeenschapsfonds maken we hier extra geld voor vrij, dat doen we ook mét de samenleving. Zij weten immers het beste wat nodig is. Op het festival heb ik veel ideeën opgedaan, waarmee we het fonds de komende tijd verder gaan uitwerken.’ Jitske benadrukt dat de coalitie er scherp op is dat het om extra middelen gaat. En niet om een verschuiving van bestaande financiering.

Wat zijn de krachtige voorbeelden?

‘Die zien we bij Katalys in de praktijk ontzettend veel. Ook een groeiend aantal initiatieven die eigendom over vastgoed en grond nemen voor ontmoetingsplekken of kleinschalige woonvoorzieningen. We zien hier en daar ook positieve verschuivingen bij gemeenten die meer ruimte geven aan initiatieven. Er zijn steeds meer burgemeesters, wethouders en vaak ook buurtwerkers die hun nek uitsteken door aan te sluiten bij bij de behoeften van lokale initiatieven. In de Rotterdamse wijk Delfshaven zijn tientallen bewonersinitiatieven die met relatief weinig budget enorme impact maken op de lokale samenleving. Ik ken ook huisartsen die bewust zelf een bewonersinitiatief zijn gestart. Omdat zij zien dat we met de huidige zorgsystemen en -capaciteit het lokaal en landelijk niet aankunnen. Daar waar overheid en markt er niet meer uitkomen, ligt de kracht bij de mensen zelf. Op lokaal niveau wordt echt innovatief gedacht en gedaan. Vanuit intrinsieke behoeften en drives. En met een menselijke maat. Maar we moeten opschalen naar landelijk niveau in termen van helpend beleid en regelgeving. Alleen dáár kan een structurele systeemverandering gerealiseerd worden.’

Welke volgende stappen zijn er nodig?

‘Er is bij lokale, provinciale en landelijke beleidsmakers en bestuurders lef nodig om van bestaande gewoonten af te stappen. Het gaat zeker helpen als gelijkwaardige samenwerking met lokale gemeenschappen in landelijk beleid een uitgangspunt wordt. Vanuit een krachtig perspectief van hoe onze samenleving eruit kan zien. Het moet in alle ministeriële domeinen worden uitgedragen en uitgevoerd. Geef het initiatief en de zeggenschap daadwerkelijk aan lokale gemeenschappen terug. En financier structureel hun maatschappelijke inspanningen. Zij verdienen dat vertrouwen. Dit vraagt om het delen van de macht. Daarnaast willen we vanuit de coalitie meer partnerships aangaan. Met ministeries, de Sociaal-Economische Raad (SER), werkgevers- en ondernemersorganisaties, woningbouwcorporaties, zorginstellingen, energiebedrijven, wetenschappelijke instellingen en noem maar op. Het gaat er uiteindelijk om dat niet alleen wij, maar ook zij dit verhaal omarmen, verspreiden en daadwerkelijk met de lokale gemeenschappen gaan samenwerken.’

Wat raden jullie lokale gemeenschappen aan?

‘Ga niet zitten wachten. Klop op de deur bij je gemeente, lokale politici, zorg- en welzijnsorganisaties, maatschappelijke partijen en ondernemers. Laat zien wat je wilt en kunt, wat je nodig hebt en hoe je impactvolle samenwerking voor je ziet. Tegen betrokken bewoners zeg ik: sluit je aan bij bestaande initiatieven in jouw buurt of start samen met je buurtgenoten zelf een initiatief. Wij helpen je er graag bij. Voor al die initiatieven geldt: ga met elkaar in gesprek, ga ook samen aan de slag. Zo zetten we met z’n allen de landelijke beweging die gaande is in de volgende versnelling.’

Worden de voor 2030 gestelde doelen gehaald?

‘Daarvoor hebben we als coalitie echt de regering en de Tweede Kamer nodig. En alle relevante partijen eromheen. Er wordt zeker gepraat, en we hebben ook eerste resultaten, maar echt een gelijkwaardige plek aan de relevante beleidstafels (structureel)  is zeker nog niet gerealiseerd. We staan aan de vooravond van het samen met de overheid invullen van het gemeenschapsfonds. Dat zou een volgende concrete stap kunnen zijn in anders samenwerken met de samenleving. De bevolking vergrijst, steeds meer mensen kampen met financiële en sociale problemen en de leefbaarheid van de samenleving staat onder druk. Ik vind het persoonlijk soms pijnlijk dat alle negativiteit wel het nieuws haalt, maar impactvolle bewonersinitiatieven met al hun verbindende en zorgende kwaliteiten minder. Niet alleen de mensen die daarmee geholpen zijn worden gelukkiger. Ook de mensen die er samen de schouders onder zetten ervaren meer geluk, zingeving en energie. Daarmee wordt Nederland steeds mooier, beter, gelukkiger en weerbaarder.’

Meer weten over de We Doen Het Samen-coalitie, en de andere ketenpartners naast VSBfonds?